ფანჯრიდან რომ იყურებით და ღრუბლები სადღაც ქვემოთ, თეთრ ხალიჩად გაშლილა, ალბათ გიფიქრიათ: რამდენად მაღლა ვართ ახლა? პასუხი გაგაკვირვებთ: სამგზავრო თვითმფრინავი ჩვეულებრივ ევერესტზე (8 849 მ) ბევრად მაღლა, დაახლოებით 10-12 კილომეტრზე დაფრინავს.
ეს სიმაღლე შემთხვევით არ არის შერჩეული. ქვემოთ მოგიყვებით, რატომ დაფრინავენ თვითმფრინავები სწორედ ასე მაღლა, რატომ არა უფრო მაღლა ან დაბლა და რა ხდება სალონში ამ დროს.
რა სიმაღლეზე დაფრინავს თვითმფრინავი
აფრენის შემდეგ თვითმფრინავი 15-25 წუთის განმავლობაში ადის, სანამ ე.წ. საკრუიზო სიმაღლეს არ მიაღწევს. ამის შემდეგ ფრენის უმეტეს ნაწილს ამ სიმაღლეზე ატარებს. სიმაღლე თვითმფრინავის ტიპზე, მარშრუტის სიგრძეზე, ამინდსა და თვითმფრინავის წონაზეა დამოკიდებული:
| თვითმფრინავი | ჩვეულებრივი სიმაღლე |
|---|---|
| დიდი რეაქტიული (Boeing 777, 787, Airbus A350) | 10-13 კმ |
| საშუალო რეაქტიული (Airbus A320, Boeing 737) | 10-12 კმ |
| ტურბოპროპელერიანი (ATR 72, Dash 8) | 5-7,5 კმ |
| კერძო ბიზნეს-ჯეტები | 12-15 კმ |
| Concorde (2003 წლამდე) | დაახლოებით 18 კმ |
პილოტები და მეთვალყურეები სიმაღლეს ფუტებში ითვლიან. ამიტომ ბორტზე ხშირად გაიგებთ: “ვფრენთ 36 000 ფუტზე”, რაც დაახლოებით 11 კილომეტრია.
რატომ დაფრინავენ თვითმფრინავები ასე მაღლა
1. საწვავის დაზოგვა
რაც უფრო მაღლა ადიხართ, მით უფრო თხელია ჰაერი. თხელ ჰაერში თვითმფრინავს ნაკლები წინააღმდეგობა ხვდება, ამიტომ იმავე სიჩქარის შესანარჩუნებლად ნაკლები საწვავი სჭირდება. საწვავი ავიაკომპანიის ერთ-ერთი უდიდესი ხარჯია და ის პირდაპირ აისახება ბილეთის ფასზეც.
2. სიჩქარე და ზურგის ქარი
იმავე მიზეზით, მაღლა თვითმფრინავი უფრო სწრაფად მიფრინავს. 9-12 კილომეტრზე ხშირად ძლიერი ჰაერის ნაკადები, ე.წ. რეაქტიული ნაკადები (jet stream) მოძრაობს. ამიტომ დასავლეთიდან აღმოსავლეთით ფრენა ხშირად უფრო სწრაფია, ვიდრე პირიქით: თვითმფრინავს ზურგიდან ქარი უბერავს.
3. ამინდი და ტურბულენტობა
ღრუბლების, ჭექა-ქუხილისა და წვიმის უმეტესობა ატმოსფეროს ქვედა ფენაში, ტროპოსფეროში ხდება. საკრუიზო სიმაღლეზე თვითმფრინავი ამ ამინდის უმეტესობის ზემოთ მიფრინავს, ამიტომ ფრენა უფრო მშვიდია. ტურბულენტობა მაინც ხდება, მაგრამ ნაკლებად. რატომ, ამაზე ცალკე დავწერეთ: რატომ ხდება ძლიერი ტურბულენტობა.
4. უსაფრთხოება
სიმაღლე პილოტებს დროს აძლევს. თუ ძრავს რამე დაემართება, თვითმფრინავი ძრავის გარეშეც სრიალით ათეულობით კილომეტრს გადის, რაც საკმარისია უახლოეს აეროპორტამდე მისასვლელად. მაღლა არც ფრინველებია: ფრინველებთან შეჯახების უმეტესობა 1 კილომეტრზე დაბლა, აფრენისა და დაშვებისას ხდება.
5. საჰაერო მოძრაობა
ცაში ერთდროულად ათასობით თვითმფრინავი დაფრინავს. უსაფრთხოებისთვის ისინი სხვადასხვა სიმაღლეზე, ე.წ. საფრენ დონეებზე ნაწილდებიან. მაგალითად, აღმოსავლეთით მიმავალი თვითმფრინავები ერთ დონეებზე დაფრინავენ, დასავლეთით მიმავლები კი სხვაზე. ამიტომ მოპირდაპირე მიმართულების თვითმფრინავი ყოველთვის რამდენიმე ასეული მეტრით მაღლა ან დაბლა გაივლის.
რა მოხდება, თუ თვითმფრინავი ზედმეტად მაღლა აფრინდება
ყველა თვითმფრინავს აქვს მაქსიმალური დასაშვები სიმაღლე, რომელზე მაღლაც ის არ დაფრინავს. ამას რამდენიმე მიზეზი აქვს:
- ძრავს ჟანგბადი სჭირდება. ძალიან თხელ ჰაერში ძრავი საკმარის ბიძგს ვეღარ ქმნის.
- ფრთებს აწევა სჭირდება. თხელ ჰაერში ფრთები ნაკლებ აწევის ძალას ქმნის, ამიტომ თვითმფრინავმა უფრო სწრაფად უნდა იფრინოს. ძალიან მაღლა დასაშვებ მინიმალურ და მაქსიმალურ სიჩქარეს შორის სხვაობა ძალიან მცირდება და ფრენა სახიფათო ხდება.
- კორპუსის დატვირთვა. სალონში ჰაერის წნევა ხელოვნურად არის შენარჩუნებული. რაც უფრო მაღლაა თვითმფრინავი, მით მეტია სხვაობა შიდა და გარე წნევას შორის და მით მეტი დატვირთვა მოდის კორპუსზე.
რა ხდება სალონში ამ სიმაღლეზე
11 კილომეტრზე გარეთ დაახლოებით -50-დან -57 გრადუსამდე ყინვაა, ჰაერი კი იმდენად თხელია, რომ ადამიანი იქ დიდხანს ვერ გაძლებდა. სალონში ჰაერის წნევა იმდენია, რამდენიც 1 800-2 400 მეტრ სიმაღლეზე, ანუ დაახლოებით ბაკურიანისა და გუდაურის სიმაღლეზე. ამიტომ ფრენისას ზოგჯერ უფრო მალე იღლებით და ალკოჰოლიც შეიძლება სხვანაირად მოქმედებდეს.
თუ სალონში წნევა მოულოდნელად დაიკარგება, ჭერიდან ჟანგბადის ნიღბები ჩამოვარდება, პილოტები კი თვითმფრინავს სწრაფად დაახლოებით 3 კილომეტრამდე დაუშვებენ, სადაც ჰაერი სუნთქვისთვის საკმარისია. ამიტომ გეუბნებიან ბორტგამცილებლები ინსტრუქტაჟისას, რომ ჯერ საკუთარ თავს გაიკეთოთ ნიღაბი და მხოლოდ შემდეგ დაეხმაროთ სხვას.
რა მოხდება, თუ თვითმფრინავი ძალიან დაბლა იფრენს
დაბალ სიმაღლეზე ფრენა არანაკლებ პრობლემურია. ჰაერი მკვრივია, ამიტომ თვითმფრინავი ბევრ საწვავს ხარჯავს. აქ უფრო მეტი ღრუბელი, ტურბულენტობა და ფრინველია, პრობლემის შემთხვევაში კი პილოტებს რეაგირებისთვის ნაკლები დრო და სივრცე აქვთ. ამიტომ დაბლა თვითმფრინავები მხოლოდ აფრენისას, დაშვებისას ან ძალიან მოკლე რეისებზე დაფრინავენ.
ხშირად დასმული კითხვები
რა სიმაღლეზე დაფრინავს თვითმფრინავი თბილისიდან სტამბოლამდე?
ასეთ საშუალო რეისზე Airbus A320 ან Boeing 737 ჩვეულებრივ 10-11,5 კილომეტრზე დაფრინავს. ძალიან მოკლე რეისებზე, მაგალითად, თბილისიდან ბაქომდე, თვითმფრინავი შეიძლება უფრო დაბლა დარჩეს, რადგან მაღლა ასვლას აზრი არ აქვს.
რა არის მაქსიმალური სიმაღლე, რომელზეც სამგზავრო თვითმფრინავს შეუძლია ფრენა?
თანამედროვე სამგზავრო თვითმფრინავების უმეტესობის ზედა ზღვარი დაახლოებით 12-13 კილომეტრია. Concorde 18 კილომეტრზე დაფრინავდა, საიდანაც დედამიწის სიმრგვალე ჩანდა.
რატომ ითხოვენ ფრენისას ტელეფონის თვითმფრინავის რეჟიმზე გადართვას?
ეს საჰაერო კომუნიკაციისა და ნავიგაციის სისტემებში ხარვეზების თავიდან ასაცილებლად კეთდება. დაწვრილებით წაიკითხეთ: რას ნიშნავს თვითმფრინავის რეჟიმი ტელეფონში.
